|
در پاسخ به اين پرسش لازم است، چند نكته را متذكر شويم: 1- اگر به استعمالهاى واژه توبه در قرآن توجه كنيم مىبينيم كه وقتى توبه درباره بنده به كار مىرود با حرف «الى» همراه است ولى زمانى كه از توبه خدا سخن به ميان مىآيد به همراه حرف «على» است. از اين تفاوت، مىتوان به اختلاف حقيقت توبه ميان خدا و انسان پى برد زيرا گرچه توبه در لغت به معناى رجوع است و لكن رجوع انسان به معناى ندامت او از كنشهاى سوء پيشين و انجام ندادن آن در آينده است، و رجوع خدا به معناى رحمت و مغفرت او و موفق كردن بنده بر انجام اعمال صالح است.
2- نكته مورد توجه اين است كه خداوند اين بازگشت را نسبت به همه انسانها توسعه داده و كسى را از اين امر استثناء نمىكند زيرا مقتضاى عبوديت ميان انسان و خدا لزوم بازگشت همه انسانها به سوى خداست. گرچه شدت و ضعف بازگشت با در نظر گرفتن اختلاف انسانها تفاوت پيدا مىكند. قرآن در آيه 50 سوره الذاريات همين معنا را با تعبير ديگر مورد تأكيد قرار مىدهد و مىفرمايد: فَفِرُّوا إِلَى اَللَّهِ يعنى همه انسانها جز مسير خدا گريزگاهى ندارند،(1). هم چنين در حديثى از پيامبر (ص) آمده كه آن حضرت فرمود: يا ايها الناس توبوا الى ربكم فانى اتوب الى الله فى كل يوم مأة مرة يعنى اى مردم به سوى خدا باز گرديد كه همانا من هر روز صد نوبه به سوى خدا توبه مىكنم،(2) 3- اينكه به چه علت مومن نياز به توبه دارد، پاسخ آن را مىتوان از ذيل آيه 31 سوره نور فهميد در آن آيه خداوند مىفرمايد: وَ تُوبُوا إِلَى اَللَّهِ. لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ*. اگر دقت كنيم، خداوند در اين آيه هدف از توبه براى مؤمنين را فلاح و رستگارى آنان بيان مىنمايد، سعادتى كه همه بشر بدان نيازمند است زيرا انسانها از سه دسته بيرون نيستند: عوام، خواص و خاصالخاص. هر كدام از اينها در زندگى مادى و طبيعى با نوعى از اسباب و زمينههاى منع قرب مواجه مىشوند. از آن جمله لغزش، غفلت و ملاحظه اوصاف بشرى. ازاينرو گفتهاند توبه عوام از زلّت و لغزش و توبه خواص از غفلت، و توبه خاص الخاص از ملاحظه اوصاف بشريت است. لذا توبه همه انسانها را در بر مىگيرد ليكن هر كس در هر مرتبهاى كه قرار دارد توبه مخصوص خود را داراست و براى تعالى و تقرب هر چه بيشتر به سوى خدا بايد از گذشته خويش توبه نموده و براى آينده خود را به خدا نزديكتر سازد. از سوى ديگر صاحب تفسير كشف الاسرار درباره موضوع عموميت توبه براى همه مىگويد: خداوند همه را به توبه امر فرمود تا عاصى در بازگشت انفرادى به سوى خدا خجالت نكشد،(3).
پىنوشت
(1) (جوادى آملى، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن، ج 1، ص 153 به بعد، نشر اسرا)
(2) (ملا فتح الله كاشانى، منهج الصادقين، ج 6، ص 300، نشر كتاب فروشى اسلاميه)
(3) (ميبدى، رشيد الدين، كشف الاسرار، ج 6، ص 528، نشر امير كبير)
|