|
الف) معناى استغفار در روايات: در نهج البلاغه آمده است: «كسى در حضور على (ع) مىگفت: «استغفرالله» حضرت فرمود: مادرت برتو بگريد، آيا مىدانى «استغفار» چيست؟ استغفار درجه «عليين» و نامى است كه بر شش معنا اطلاق مىشود 1- پشيمانى از گذشته، 2- عزم بر ترك و بازگشت از آن براى هميشه، 3- اداى حقوق ديگران، تا خدا را پاك ملاقات كنى و بر (ذمه) تو بدهكارى نباشد (حق الناس، خمس، زكات و.) 4- هر فريضه كه ضايع كردهاى، ادا كنى (مثل نماز، روزه و نذر واجب و.) 5- گوشتى كه از حرام بر بدن تو رويده، با حزن و اندوه آب كنى تا پوستت به استخوان بچسبد و گوشت تازه ميان آنها برويد. ممكن است كسى از راه درآمد، حرام به عيش و نوش و تنپرورى بپردازد و يا بر اثر هر لذت حرامى، چاق و فربه گردد. در اين صورت حزن و اندوه گناهان گذشته بايد به گونهاى بر وجود او آتش زند كه خواب و قرار را از وى بستاند. البته اين حال براى هر توبه كنندهاى حاصل نمىشود و اين در واقع مرتبهاى از مراتب كمال توبه و استغفار است 6- سختى طاعت را بر بدنت بچشانى چنان كه شيرينى گناه را به آن چشاندى. طاعت حق و طوق بندگى مولا، سختىها و محدويتهايى دارد زيرا يك سلسله اوامر و نواهى هست كه بر نفس اماره ناخوشايند است. در مقابل انجام گناه بر وفق مراد نفس اماره همسو با راحتى جسم است. پس همانگونه كه نفس بر وفق مراد خود و بدن بر حسب طبعش، در راحتى و آسايش به سر مىبرد و لذت گناه را مىچشيد، بايد سختى طاعت و مشقت پذيرش قيد و بندهاى الهى و دينى را نيز بچشد. وقتى تمام اين شرايط تحقق يافت آن گاه بگويى: «استغفرالله»،(1).
ب) شرايط صحت و كمال توبه: شرايط و دستورالعمل توبه واقعى و صحيح، همان چهار مورد اول روايت يادشده است. اگر گناه كارى همان چهار چيز انجام دهد، توبهاش صحيح و جاى عقاب ندارد. البته توبه داراى مراتبى است فلذا شرايط ديگرى نيز دارد تا توبه كنندگان اگر قابليت داشته باشند خود را از پايينترين مرتبه توبه به مراتب بالاتر برسانند. اين شرايط و آداب كه انسان را از حداقل تحقق توبه و پايينترين مرتبه آن به مراحل والاى توبه مىرساند شرايط كمال توبه مىگويند. براى عموم گناه كاران، تحقق شرايط صحت توبه كافى است و با تحقق آن گناه بخشيده مىشود ولى براى آنانى كه به اين حد قانع نيستند، راه باز است تا از بركات و آثار معنوى آن استفاده كنند و به مراتب بالاى انسانيت و مراحل بلند عرفان و معنويت دست يابند. با مطالعه شرح حال برخى از توبه كنندگان روشن مىشود كه يك گناه كار، چگونه مىتواند به مقامات بسيار بلند عرفانى دست يابد. ر. ك: توبه، حسين انصاريان توبه كنندگان، ابن قدامه
پىنوشت
(1) (نهج البلاغه، كلمه 417)
|