|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| طرح سوال : | |
فرهنگ عاشورا و انقلاب اسلامى:
از ديدگاه بسيارى از انديشمندان و متفكرانى كه در زمينه تبيين علل و عوامل پيروزى انقلاب اسلامى ايران، نظريهپردازى كردهاند، عامل مذهب از قوىترين و اصلىترين عواملى است كه در پيدايش و پيروزى انقلاب اسلامى، نقش به سزايى ايفا نموده است.
ميشل فوكو فيلسوف مشهور فرانسوى و نظريه پرداز پست مدرنيسم در تحليل و بررسى عوامل انقلاب اسلامى از «معنويت گرايى سياسى» نام مىبرد. به نظر او، روح انقلاب اسلامى در اين حقيقت يافت مىشود كه ايرانيان از خلال انقلاب خود در جست و جوى ايجاد تحوّل و تغيير در خويش بودند. هدف اصلى آنان ايجاد يك تحول بنيادين در وجود فردى و اجتماعى، حيات اجتماعى و سياسى و در نحوه تفكر و شيوه نگرش بود آنان راه اصلاح را در اسلام يافتند. اسلام براى آنان هم دواى درد فردى و هم درمان بيمارىها و نواقص جمعى بود.(1)
آصف حسين در كتاب ايران اسلامى: انقلاب و ضد آن بر اين نكته تأكيد دارد كه بايد مطالعة انقلاب با توجه به عنصر ايدئولوژى، نقش اپوزيسيون اسلامى، مشروعيت، آموزشها و خصوصاً رهبرى صورت گيرد.(2) 297 حامد الگار نيز در كتاب ريشههاى انقلاب اسلامى سه عامل «تشيع، رهبرى امام خمينى (ره) و طرح اسلام به عنوان يك ايدئولوژى» را به عنوان ريشههاى انقلاب مطرح مىكند.(3)
از سوى ديگر مرورى بر ادبيات سياسى رايج در روند وقوع انقلاب اسلامى، شعارها، سخنرانىها و بيانيههاى انقلابيون و رهبران نهضت، بيانگر اين واقعيت است كه از ميان عناصر مذهبى، «فرهنگ عاشورا و نهضت امام حسين (ع)، نقش به سزايى در اين زمينه ايفا كرده است. مؤلفههاى فرهنگ و تعاليم عاشورا عبارتاست از:
1. فرهنگ شهادت،
2. فرهنگ مبارزه مستمر حق با باطل،
3. فرهنگ طاغوت ستيزى و طاغوت زدايى،
4. اصل پيروى از رضاى خدا و مصالح مسلمين،
5. فرهنگ پيشگيرى از جرم و فساد قبل از وقوع آن در فرهنگ نظارت عمومى و امر به معروف و نهى از منكر.(4)
اين مؤلفهها در پيدايش و پيروزى انقلاب اسلامى، نقش و تأثير به سزايى داشته و حفظ و تداوم انقلاب اسلامى نيز در گرو حركت در اين چهارچوب است. اكنون جهت آگاهى بيشتر بحث را در چند محور با كمى تفصيل بيشتر پى مىگيريم:
يك. تأثير فرهنگ عاشورا در پيدايش انقلاب اسلامى:
1-1. اهداف و انگيزههاى انقلابيان
هدف و انگيزه مردم ايران از انقلاب اسلامى، نابودى ظلم، استبداد و استكبار و بر پايى حكومت عدل الهى و اجراى احكام اسلامى به عنوان «معروف» و جلوگيرى از وابستگى به اجانب و بيگانگان به عنوان «منكر» بود. اينها همان انگيزه و هدف امام حسين (ع) از قيام عاشورا بود آنجا كه مىفرمايد: «انما خرجت لطلب الاصلاح فى امه جدّى اريد ان آمر بالمعروف و انهى عن المنكر و اسير بسيرة جدّى و ابى على ابن ابى طالب (ع)».
اگر يزيد بن معاويه تجاهر به فسق و فجور داشت، خاندان پهلوى نيز همان گونه عمل مىكردند و به عنوان نمونه بايد گفت: اسلام زدايى را تا آنجا رساندند كه به طور رسمى تاريخ هجرت پيامبر اكرم (ص) را به تاريخ شاهنشاهى تبديل كردند امام راحل (ره) دربارة تأثير عاشورا بر اهداف و انگيزههاى انقلاب اسلامى مىفرمايد: «حضرت سيد الشهدا (ع) به همه آموخت كه در مقابل ظلم، در مقابل ستم، در مقابل حكومت جائر چه بايد كرد».(5)
برخى از علماى اسلامى بر اين عقيدهاند كه مهمترين انگيزه امام حسين (ع) از اين قيام، ايجاد حكومت اسلامى بوده است. امام خمينى (ره)، در اين زمينه مىفرمايد: «زندگى سيدالشهدا (ع)، زندگى حضرت صاحب (ع)، زندگى همه انبياى عالم، همه انبيا از اول، از آدم تا حالا همهشان اين معنا بوده است كه در مقابل حكومت جور، حكومت عدل را مىخواستند درست كنند».(6)
ازاينرو يكى از مهمترين شعارهاى انقلابيون انقلاب، اين بود: «نهضت ما حسينيه، رهبر ما خمينيه»
2-1. رهبرى انقلاب
وجود رهبرى حسينگونه همچون امام خمينى (ره)، يكى از مهمترين تأثيرات نهضت عاشورا در پيدايش انقلاب اسلامى بود.
مردم ايران، صلابت، شهامت، شجاعت، قاطعيت، سازش ناپذيرى و روح حماسى حضرت امام حسين (ع) را در شخصيت امام خمينى (ره) متجلى مىديدند و شرايطى كه امام حسين (ع) براى رهبر و حاكم جامعه اسلامى توصيف مىكرد، در او مىيافتند. شعار انقلابيان «خمينى، خمينى تو وارث حسينى» مبيّن اين امر است.
3-1. شيوه مبارزه
در فرهنگ مكاتب مادى، نبايد مشت به نبرد با درفش برود اما مردم ايران تحت تأثير نهضت عاشورا، روحيه شهادتطلبى امام حسين (ع) و اصحابش را در خاطرهها تكرار مىكردند. هنگامى كه جوانان
انقلابى با شعارهاى «اللَّهاكبر» و «توپ، تانك، مسلسل، ديگر اثر ندارد» و با تانكها و مسلسلهاى رژيم ستم شاهى مقابله مىكردند، امام راحل (ره) فرمود.
«كيفيت مبارزه را اينكه قيام در مقابل يك حكومت قلدرى كه همه جا را در دست دارد، با يك عده معدود چه طور باشد، اينها چيزهايى است كه حضرت سيدالشهدا به ملت آموخته است».(7)
مردم از فرد ستيزى به دور بوده و تحت تأثير رأفت اسلامى و با الهام از سيرة امام حسين (ع) با دشمنان خود (مانند حر بن يزيد رياحى و) با شعار «گل در مقابل گلوله»، فرياد مىزدند: «ارتش ايران حسينى شده، رهبر ايران خمينى شده».(8)
4-1. طريق ايام و اماكن عزادارى
ايام عزادارى امام حسين (ع) و اماكنى از قبيل مساجد، تكايا و خيمههاى عزادارى امام حسين (ع) به عنوان مهمترين زمان و مكان براى فعاليت نيروهاى انقلاب و بيدارى مردم از مفاسد حكومت پهلوى و سازماندهى آنان براى راهپيمايى، تظاهرات و فعاليتهاى انقلابى، محسوب مىگرديد.
در طول دو ماه محرم و صفر سال اوجگيرى انقلاب اسلامى، نقطه اوج آن، تاسوعا و عاشوراى حسينى بود كه به كلى پايههاى رژيم ستمشاهى لرزيد.
سران ساواك در تحليلهاى درون سازمانى خود گفته بودند: اگر ما بتوانيم ماه محرم را به خوبى پشت سر بگذاريم، رژيم پهلوى ماندنى است و همه ديديم كه بعد از اربعين حسينى در سال 1399 ه. ق رژيم 2500 ساله شاهنشاهى در كمتر از يك ماه ساقط شد.(9)
دو. تأثير فرهنگ عاشورا در پيروزى انقلاب اسلامى:
با مرورى بر مقاطع سرنوشتساز در پيروزى انقلاب اسلامى، مشخص مىشود كه نقطه آغازين آنها از ايام عزادارى امام حسين (ع) و با الهام از آموزههاى نهضت عاشورا بود:
12. قيام 15 خرداد كه نقطه عطفى در تاريخ انقلاب شمرده مىشود به دنبال سخنرانى شديداللحن حضرت امام (ره) در بعدازظهر عاشورا) 13 خرداد 1342 (به وقوع پيوست. ايشان در مورد قيام 15 خرداد فرمود:
«ملت عظيم الشأن در سالروز اين قيام فاجعه انفجارآميزى كه مصادف با 15 خرداد 42 بود، با الهام از عاشورا آن قيام كوبنده را به بار آورد. اگر عاشورا و گرمى و شور انفجارى آن نبود، معلوم نبود چنين قيامى بدون سابقه و سازماندهى، واقع شود».
22. هفده شهريور نيز يكى از مقاطع مهم انقلاب بود كه تحت تأثير عاشورا و فرهنگ آن شكل گرفت: «هفده شهريور مكرر عاشورا و ميدان شهدا مكرر كربلا و شهداى ما مكرر شهداى كربلا و مخالفان ملت ما مكرر يزيد و وابستگان او هستند».(10)
32. اعلاميه تاريخى امام خمينى (ره) در روز 21 بهمن 1357 مبنى بر شكستن كودتا و حكومت نظامى رژيم كه تصميم داشتند رهبران اصلى انقلاب را دستگير كرده و به زعم خويش به انقلاب براى هميشه پايان دهند عملًا نوعى حماسه عاشورايى محسوب مىشد. مردم تحت تأثير اعلاميه و فرمان حسين زمان خويش، به خيابانها ريخته و توطئههاى رژيم را درهم شكستند.
امام راحل (ره) در اين زمينه مىفرمايد: «اگر قيام حضرت سيدالشهدا (ع) نبود، امروز هم ما نمىتوانستيم پيروز بشويم. تمام اين وحدت كلمهاى كه مبدأ پيروزى ما شد، براى خاطر اين مجالس عزادارى مجالس سوگوارى و اين مجالس تبليغ و ترويج اسلام شد».(11)
سه. تأثير فرهنگ عاشورا بر حفظ و تداوم انقلاب اسلامى:
فرهنگ عاشورا نه تنها عامل پيدايش اصل انقلاب و زمينهساز پيروزى آن در مراحل مختلف بوده است بلكه همين فرهنگ، عامل اساسى حفظ و تداوم انقلاب اسلامى نيز محسوب مىگردد.
اگر انقلاب اسلامى بخواهد بر مبناى آن فرهنگى كه شكل گرفته، تداوم يابد بايد توجّه ويژه اى به همان فرهنگ داشته باشد: روحيه شهادتطلبى، آزادگى، عزّت نفس، مبارزه با ظلم و ستمگرى، مخالفت با تخطّى از احكام اسلام و در عرصههاى مختلف سياست خارجى و روابط با ديگر كشورها و نيز عرصه سياست داخلى از سياستگذارى در ابعاد مختلف اقتصادى، اجتماعى، سياسى، فرهنگى و غيره گرفته تا بخشهاى اجرايى و.
همه بايد پايبند به آموزههاى نهضت امام حسين (ع) و فرهنگ عاشورا باشند. اگر انقلاب اسلامى توانسته است از كليه توطئهها جان سالم به در برد اگر جنگ تحميلى هشت ساله كه از سوى تمامى قدرتهاى جهانى پشتيبانى مىشد نتوانست اين انقلاب مردمى و اسلامى را از پاى درآورد اگر تهديدهاى دشمنان اسلام، امپرياليسم تبليغاتى، محاصره اقتصادى، كودتاى نظامى و هيچكدام كوچكترين خللى در عزم و اراده نظام اسلامى وارد نكرد، همه و همه به دليل همان فرهنگ عاشورايى ملت ايران است.(12)
امام خمينى (ره) در اين زمينه مىفرمايد: «اين محرّم را زنده نگه داريد. ما هر چه داريم از اين محرم است. از اين قتل سيدالشهدا (ع)
است و شهادت او است. ما بايد به عمق اين شهادت و تأثير اين شهادت در عالم برسيم و توجه كنيم كه تأثير او امروز هم هست. اگر اين مجالس وعظ و خطابه و عزادارى و اجتماعات سوگوارى نبود، كشور ما پيروز نمىشد. همه در تحت بيرق امام حسين (ع) قيام كردند. الان هم مىبينيد كه در جبههها وقتى كه نشان مىدهند آنها را، همه با عشق امام حسين (ع) است كه دارند جبههها را گرم نگه مىدارند».(13)
ايشان در جاى ديگر مىفرمايد:
«فداكارى حضرت سيدالشهدا (ع) است كه اسلام را براى ما زنده نگه داشته است بايد بدانيد كه اگر بخواهيد نهضت شما محفوظ بماند، بايد اين نهضتها را حفظ كنيد».(14)
پىنوشت:
(1) به عنوان نمونه ر. ك: عميد زنجانى، انقلاب اسلامى ايران و ريشه آن سيد حميد روحانى، نهضت امام خمينى) ره (منوچهر محمدى، تحليلى بر انقلاب اسلامى على دوانى، نهضت روحانيون ايران جميله كديور، رويارويى انقلاب اسلامى ايران و آمريكا و
(2) به نقل از عبدالوهاب فراتى، ضيافتهاى نظرى بر انقلاب اسلامى» مجموعه مقالات «ص
(3) همان
(4) هاشم هاشم زاده هريسى، اصول فرهنگ و تعاليم عاشورا، چكيده مقالات گنگره بين المللى امام خمينى) ره (و فرهنگ عاشورا مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى) ره (، ص 981
(5) قيام عاشورا در كلام و بيان امام خمينى) ره (، ص 55
(6) همان، ص 55
(7) صحيفة نور، ج 17، ص 55
(8) مصطفى كواكيان، هفت قطره از جارى زلال انديشه امام خمينى) ره (، ص 922
(9) راهپيمايى عظيم مردم ايران در روز اربعين برابر با 29/ 10/ 1357 بود كه پس از 23 روز در 22/ 11/ 1357 انقلاب اسلامى پيروز شد
(10) صحيفة امام، ج 16، ص 092
(11) صحيفه امام، ج 16، ص 643
(12) هفت قطره، همان، ص 532
(13) صحيفه امام، ج 17، ص 85
(14) همان، ج 15، ص 331 و 230 و جهت مطالعه درباره تأثيرات فرهنگ عاشورا بر انقلاى اسلامى ر. ك: عبدالوهاب فراتى، ضيافتى نظرى بر انقلاب اسلامى) مجموعه مقالات (، ص 91 فصلنامه حكومت اسلامى، سال هشتم، شماره اول بهار 82،) ش 28)، ص 693
| جواب : | | | |
|
|
|
|
|
|