|
این کلمه ترکیب از دو واژه است که هر کدام مفهومى دارد. مفهوم «اهل» را مى توان از موارد استعمال آن مشخص کرد:
اهل امر و نهى، اهل انجیل، اهل کتاب، اهل اسلام، اهل یک مرد، اهل آب و... .
این موارد نشان مى دهد که کلمه «اهل» به صورت مضاف در مورد کسى که ارتباطى قوى با مضافٌ الیه دارد به کار مى رود. اهل امر و نهى کسانى اند که عهده دار حکومت و برانگیختن و بازداشتن اند. اهل انجیل کسانى اند که به این کتاب اعتقاد دارند، مثل اهل کتاب و اهل اسلام.
به گفته همه اهل لغت، اهل و آل دو کلمه است که یک معنى دارد. ابن منظور گوید: آلِ مرد، یعنى اهل او. آل الله و آل رسوله یعنى اولیاى او. اصلِ آل، اهل بوده که «ها»تبدیل به همزه شده و «أأل» شده، و چون دو همزه متوالى بوده، دومى تبدیل به الف شده است، مثل آدم و آخر و در فعل مثل آمَنَ و آزر... .
طبق معنایى که گفته شد، وقتى لفظ اهل به کلمه اى اضافه مى شود، مقصود از آن همان مضاف است که پیوند خاصّى با مضافٌ الیه دارد. اهلِ یک شخص، یعنى ویژه ترین افراد نسبت به او. اهل مسجد یعنى آنان که زیاد به مسجد رفت و آمد مى کنند. اهل جنگل یعنى ساکنانِ جنگل. دقت در موارد این کلمه، تردیدى باقى نمى گذارد که اهل، شامل همسر و فرزندان، بلکه کسان دیگرى که به نوعى به یک خانواده مرتبط اند مى شود و فرقى بین فرزندان و همسران نیست. از این رو در قرآن به همسر ابراهیم(علیه السلام)هم اطلاق شده است.(1)
اکنون سخن برخى از اهل لغت آورده مى شود:
ابن منظور گوید: اهل بیت یعنى ساکنان آن خانه، اهلِ مرد یعنى ویژه ترین افراد نسبت به او، اهل بیت پیامبر یعنى همسران، دختران و داماد او یعنى على(علیه السلام). و گفته شده که زنان پیامبر و مردانى که از خانواده اویند، اهل بیت اند.(2)
وى هم معناى لفظ را خوب بیان کرده و هم معناى آن را در قرآن خوب توضیح داده و قول دیگر را با تعبیر «گفته شده» ضعیف دانسته است.
ابن فارس به نقل از خلیل بن احمد، اهل مرد را همسر او دانسته و تأهّل را ازدواج معنى کرده و اهل بیت را ساکنان خانه دانسته و گفته اهل اسلام یعنى گروندگان به آن.(3)
راغب در مفردات گوید: اهلِ مرد یعنى کسانى که با او خویشاوند یا هم کیش یا هم شهرى یا هم رشته و صنعت اند. اهل مرد در اصل یعنى آنان که با او در یک جا ساکن اند. سپس مجازاً به خویشاوندان او هم گفته شده است و وقتى به صورت مطلق، «اهل بیت» گفته مى شود، متعارف در خاندان پیامبر(صلى الله علیه وآله) است.(4)
فیروز آبادى گفته است: اهلِ امر یعنى عهده داران کار، اهل بیت یعنى ساکنانِ خانه. اهل مذهب یعنى معتقدان به آن. اهل مرد یعنى همسر او. اهل پیامبر یعنى همسران، دختران و دامادش على بن ابى طالب(علیه السلام) یا همسران او و مردانى که از خاندان اویند.(5)
همه این سخنان و نظایر آنها که در زبان اهل لغت است، نشان مى دهد که مفهوم اهل بیت در لغت یعنى کسانى که ارتباط مستحکمى با خانه دارند و اهلِ مرد، یعنى آنان که پیوند نسبى یا سببى یا غیر آن با او دارند.
مراجعه به کتاب هاى لغت و موارد کاربرد این کلمه در کتاب و سنت، نشان مى دهد که مفهوم «اهل» همان معناى عام است که شامل همه کسانى مى شود که از راه نسب و سبب یا جز آنها، نوعى رابطه با شخص و خانواده او دارند، چه همسر و فرزندان باشند یا دیگران و اختصاص دادن آن به همسر، وجهى ندارد، همچنان که از نظر مفهوم لغوى تخصیص آن به فرزندان و خارج ساختن همسران با نصّ قرآن و کاربرد آن در آیات گذشته ناسازگار است.(6)
1 . (قالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللهِ رَحْمَتُ اللهِ وَبَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ) (هود: 73).
2 . لسان العرب: ج 11، ص 29 واژه «اهل».
3 . معجم مقاییس اللغه: ج 1، ص 150.
4 . مفردات راغب: ص29.
5 . قاموس المحیط: ج 3، ص 331.
6. سیماى عقاید شیعه،ص 219.
|